Dr. Duygu Ulaş AYSAL CİN
İTÜ Sosyoloji Bölümü

Giriş

Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi ve İTÜ Geomatik Mühendisliği Bölümü Tarihi Ölçme Aletleri Koleksiyonu incelendiğinde, Mühendis Mekteb-i Âlîsi eğitiminde takeometreden nivoya, pantograftan teodilite birçok farklı bilimsel aletin mektepte kullanıldığı anlaşılmaktadır. Mektebin farklı kurumlar için de bilimsel alet temini yaptığına dair evrakın varlığı; Mühendis Mekteb-i Âlîsinin Osmanlı İmparatorluğu için “bilimsel alet temin merkezi” haline geldiğini göstermektedir. Bunun yanı sıra, mektepte Hikmethâne (fizik laboratuvarı), Kimyahâne, Su Laboratuvarı (hidrolik laboratuvarı) gibi laboratuvarlar bulunmaktaydı. Yapı malzemelerinin test edildiği bir merkez olarak tüm ülkeye hizmet veren ve onay mercii olarak kabul edilen Malzeme-i İnşaiye Tecrübehânesi ise yaptığı testler karşılığında mektebe gelir kazandıran bir laboratuvar olarak ayrıca önemli idi. Bu yazıda;  Mühendis Mekteb-i Âlîsi ders notları, satın alma evrakı, anbar kayıt defteri, ihale şartname ve karar suretleri gibi belgeler üzerinden dökümü yapılabilen bilimsel aletler ve laboratuvarların ayrıntılı incelenmesi yapılarak mektep laboratuvarları, mektepte kullanılan bilimsel aletler ve bu aletlerin temin süreçleri ortaya çıkarılacaktır.

Mühendis Mekteb-i Âlîsi Mühendislik Eğitiminde Kullanılan Bilimsel Aletler ve Laboratuvarlar

Mühendis Mekteb-i Âlîsi’nde hangi bilimsel aletlerin kullanıldığına dair bilgi; mektebin çeşitli firmalar ile yaptığı sipariş ve pazarlık yazışmaları ile birlikte ihale şartnameleri, ders notları, eğitim materyalleri ve anbar kayıt defterlerinin incelenmesi ile ortaya çıkmaktadır.

1925 yılında hazırlanan ve öğrencilerin mektepteki ikinci senelerinde alacakları elektrik dersi müfredat içeriğini konu alan bir belgede galvanometer, voltametre ve ampermetre kullanımı olduğu görülmektedir [1]. Midhat Bey tarafından hazırlanan “topoğrafya programı” ise Mühendis Mekteb-i Âlîsi’nde derslerin anlatımı ve mektepte kullanılan topoğrafya aletleri konusunda detaylı ipucu vermektedir [2]. Örneğin “tarik” konusu anlatılırken birinci ve ikinci fasıllarda terim, tanım ve kavramları içeren teorik, ilgili dönemin tabiri ile “nazari” anlatım tercih edilirken üçüncü fasılda “proje tatbiki” ve “arazi üzerinde yapılacak ameliyat” başlıkları karşımıza çıkmaktadır. Bu başlıklarda, ders içinde yapılacak saha çalışması tarif edilirken kullanılacak topoğrafya aletlerine de değinilmektedir [3]. İlaveten, Fransızca olarak hazırlanan topoğrafya dersi programında, takeometre, nivo ve planimetre gibi ölçüm aletleri yer almaktadır.

Şekil 1. Fransızca olarak hazırlanan Topoğrafya dersi programı: BOA İTÜ MÜM 22/54 1329.12.27 (1913), Varak No: 79.

Mühendis Mekteb-i Âlîsi’ne ilişkin bilimsel alet tedarik ve ihale süreçlerine dair belgelerin incelenmesi, mektepte kullanılan aletleri gözler önüne sermektedir. Takeometre [4], teodilit [5], planimetre [6], grafometre [7], nivo [8], plançete [9], su terazisi [10], barometre [11], termometre [12], mikroskop [13] ve Griot’un elastikiyet ölçüm aleti [14] Mühendis Mekteb-i Âlîsi’nde kullanıldığı saptanan bilimsel aletlerdir. Bunlara ek olarak, İTÜ Geomatik Mühendisliği Bölümü Tarihi Ölçme Aletleri Koleksiyonu incelenerek, belgelerde görünür olmayan ancak söz konusu koleksiyonda yer aldığı için mektepte kullanılmış olduğu düşünülen diğer bilimsel aletlerin varlığı da ortaya çıkarılmıştır: Pantograf, barograf, sekstant, paralel çizme aleti, pusula ve deklinatuar. [15] Bu noktada, bilimsel aletlerin Osmanlı Türkçesine yansıma biçiminden kaynaklı katalog ve yanlış yazım sorunları olabileceği, bu yüzden bazı aletlerin varlığının saptanmasının zorlaştığı akılda tutulmalıdır.

Mühendis Mekteb-i Âlîsi’nde Hikmethâne [16], Kimyahâne [17], Su Laboratuvarı [18], Elektrik Laboratuvarı [19], Numunehâne [20] ve Malzeme-i İnşaiye Tecrübehânesi [21] bulunmaktaydı. Bu laboratuvarlar, öğrencilere pratik ve uygulama yapma imkânı sağlıyordu. Örneğin, Ergani Bakır İşletmesi İdaresi’nden gönderilen bakır cevheri, curuf ve çakmak taşı madeni numuneleri talebenin nazari tetkiki için istenmişti [22].

Şehremanetinden Askeri Demiryollar ve Limanlar Müdüriyeti’ne, birçok kurumdan gelen talepler, Tecrübehane tarafından sonuca ulaştırılmaktaydı. Şehremaneti Heyet-i Fenniye Müdürlüğü’nün kireç ve taş numuneleri için fenni muayene talebi, Askeri Demiryollar ve Limanlar Müdüriyeti’nden «çimento numunelerinin fenni muayenesi» talebi, Mebani-i Emiriye ve Hapishaneler İdare-i Umumiyesi Müdüriyeti’nden gönderilen harcın tahlili talebi, Nilüfer Kanalı imalat-ı sınaiyesinde kullanılacak taşların (metanet ve mukavemetlerinin) muayenesi talebi, Demiryolları İnşaat ve İşletme Müdürlüğü tarafından Ankara-Ereğli Tren Hattı için rapor talebi, Rüsumat Müdüriyeti binasında inşa olunmakta olan asansörün fenni kurallara, plan ve projeye uygun olmadığı ihbarları üzerine, asansör inşasında kullanılacak olan demir çubukların tecrübe edilmesi talebi gibi birçok talebe Tecrübehane cevap vermekteydi. [23] Devlet Demiryolları’ndan tecrübe için gönderilen Kütahya kiremitleri; hem Mühendis Mektebi Tecrübehanesi hem de Paris Turuk ve Maabir Mektebi Tecrübehanesi’nde yapılan tahliller ile değerlendirilmiş ve kiremitler hakkında müşterek rapor hazırlanmıştı. [24]

Tecrübehânenin işleyişi; “Tecrübehâneye hariçten gönderilecek malzeme-i inşaiye tecrübesine aid talimatnâme” [25] üzerinden takip edilebilmektedir. Osmanlı Türkçesi ve Fransızca olarak iki dilde hazırlanan talimatnâmede; merkezde verilen cer, tazyik, inhina, bükülme, makaslama gibi hizmetler ve bu hizmetleri alma bedelleri belirtilmiştir. Talimatnâmenin son sayfasında bulunan dilekçe örneği ise, tecrübehâneye başvuruyu kolaylaştırmaya yönelik profesyonelce düşünülmüş bir detaydır.

Mühendis Mekteb-i Âlîsi’nde Kullanılan Bilimsel Aletlerin Tedarik Süreçleri

Mühendis Mekteb-i Âlîsi’nde kullanılan bilimsel aletlerin temini kiralama, diğer kurumlardan ödünç alma, satın alma (ihale yöntemi ile veya ihale açılmaksızın pazarlık usulü) şeklinde gerçekleşmekte idi.

Örneğin, Mektebin ihtiyacı olan Griot’un elastikiyet ölçme aleti, Galata’da tüccar olan Hüsnü Kazım Beyefendi aracılığı ile kiralanmak istenmiştir [26]. Dersaadet Telsiz Telgraf Taburu Kumandanlığı’nca Mühendis Mektebi’nden alınmış olan teodolitin iade edildiğine dair belge benzeri hatırı sayılır evrakın bulunması, kurumlar arası bilimsel alet paylaşımı uygulamasının yaygın olduğu düşündürtmektedir [27]. Mühendis Mekteb-i Âlîsi üçüncü sınıf öğrencilerinin kimya dersi tatbiki için Kimyager Nurettin Bey nezaretinde bir haftalığına Halkalı Ziraat Mektebi’nde kalarak mektebin Kimya Laboratuvarını kullanmaları ise kurumlar arası laboratuvar paylaşımına bir örnek olarak gösterilebilir [28].

Kiralama veya ödünç alma yöntemlerinin yanında ihale veya pazarlık usulü ile satın alma yöntemleri de yaygın olarak kullanılmıştır. İhale usulü, satın alınacak alet veya malzemenin bedeli 5000 Lira’yı geçtiği durumlarda uygulanması gereken bir yükümlülük idi [29]. İhale durumunda, Mektep, yirmi gün içinde dört kez gazetelere ilan veriyor ve ihale, kapalı zarf usulü münakasaya konuyordu [30]. Bu noktada, tüm satın alma ihaleleri için mektebin şartname düzenlediği ve işlemlerin bu şartname hükümleri doğrultusunda ilerlediğini ifade etmek gerekir. Ancak, ihale ile sonuca ulaşılamadığı durumlarda veya satın alınacak firma kararlaştırılmış ise Nafia Nezareti’nden izin almak yoluyla doğrudan tek bir satıcı ile pazarlığa girmek suretiyle alım yapma yöntemi de tercih edilebiliyordu [31].

Şekil 2. Mühendis Mektebince mevki-i münakasaya konulan laboratuvarlar alat ve edevatı münakasa şartnamesidir: BOA İTÜ MÜM 64/113 1340.12.21 (1924), Varak No: 8.

Bilimsel alet talepleri, ilgili dersin muallimi tarafından yapılabiliyordu. [32] Bilimsel alet talepleri ve kitap satın alma işlemleri için mektepte “hikmethâne, kimyahâne, kütüphâne ve müzesindeki alat, edevat, kitaplar ve saireyi tahkik ve tespit komisyonu” kurulduğu görülmektedir [33]. Mektebe satın alınan aletler; mektep kütüphanesine alınan kitaplarda olduğu gibi anbar defterlerine kaydedilmekte, aletlerin kontrolü ise, ilgili muallim tarafından yapılmakta ve gerekli durumlarda aletin değiştirilmesi sağlanmaktaydı [34].

Şekil 3. Mühendis Mekteb-i Âlîsi Kütüphâne ve Anbar Defteri (İTÜ Nadir Eserler Koleksiyonu)

Mektebin tedarikçileri arasında, her biri alanında uzman olarak isim yapmış birçok firma bulunmaktaydı: Max Kohl AG. (Chemnitz, Almanya), J. [Jakob] Amsler-Laffon & Sohn (Schaffhausen, İsviçre), Maison Richer L’Hermite & Lejard (Paris, Fransa), E. Ducretet (Paris, Fransa), M. J. L. Sanguet (Fransa), Vereinigte Fabriken für Laboratorians (Almanya), Ruhmkorff (Fransa), F. Krantz “Rheinisches Mineralien-Kontor” (Almanya), T.C.Voigtlander (Avusturya), M. Nachet, Verdoux (Constantinople) [35].

Şekil 4. Mühendis Mekteb-i Âlîsi’nin en fazla bilimsel alet satın aldığı firmalardan birisi olan Max Kohl A.G. Fabrikası (Almanya)

Şekil 5. Max Kohl A.G., Appareils de Physique, Catalogue No. 50, Tomes II et III, 1911.

Çoğunlukla firmalarla doğrudan iletişime geçen Mektep; zaman zaman da aracılar ile çalışarak mektebe bilimsel alet temini yoluna gitmiştir. Örneğin, farklı belgelerde, ziraat mühendisi, müteahhid veya komisyoncu olarak adı geçen, Galata-Topçular Caddesi numara 101’de bir işletme sahibi olan Mecid Mağmumi Bey; mektebin bilimsel alet teminindeki aracılardan birisi olmuştur. [36] Mektebin “Pergel Takımları Müteahhidi” olan Hüsnü Kazım Bey’in de Galata’da bir dükkânı olduğu anlaşılmaktadır. [37] Mösyö Stone/Eston aracılığı ile Hikmet, Kimya, Su ve Elektrik Laboratuvarları için alet ve edevat temini yapılmaktadır. [38] Hasan Remzi Efendi ise mektebin “Resim Masası Müteahhidi” olarak anılmakta ve Sirkeci’de “Türk Darü’s-sınaası” sahib ve müessisidir. [39] Yerli ve yabancı birçok bilimsel alet tedarikçisinin belgelerde açığa çıkan varlığı; erken 20. yüzyıl Osmanlı İstanbul’unda canlı bir mektep bilimsel alet ve laboratuvar malzemesi piyasasının varlığına işaret etmektedir.

Bilimsel Alet ve Yayın Temin Merkezi Olarak Mühendis Mekteb-i Âlîsi

Erken 20. yüzyılda, Mühendis Mekteb-i Âlîsi’nin tüm ülkeye bilimsel alet ve kitap temini yaptığı görülmektedir. Mektep; çeşitli kurumlardan ve bireylerden kitap satışı için talep almaktadır. Afyonkarahisar’daki Birinci Kolordu İnşaat Müdüriyeti’nin talebi üzerine mektebin satışta olan fenni ve riyazi kitaplarının listesi bu kuruma gönderilmiştir [40]. Elazığ Fen Mektebi öğrencisi Mustafa Bey’e ise fiyatını öğrenmek istediği kitapların listesi gönderilmiştir [41]. 1925 tarihli bir belgede, Mühendis Mekteb-i Âlîsi’nde satışı yapılan 23 adet kitabı, yazar ve fiyatları ile birlikte görmek mümkündür. Kitap listesinin “Cumhuriyet, İkdam, Vakit Gazeteleri ile ikişer gün fasılalar ile dörder defa ilan edilmesi gerektiği belirtilen belgede, “Balada isimleri muharrer kitaplar hizalarında gösterildiği fiyatlarla Taksim’de Gümüşsuyu’nda kâin Mühendis Mektebi tarafından satılmaktadır. Taşrada arzu eden zevat kitap esmanıyla posta ücretini peşin olarak Mektep İdaresi’ne göndermelidir” denilmektedir [42].

Kitap satışının yanı sıra, Mektep; birçok kurum için bilimsel alet tedariki yapmaktadır. Tokat Nafia Sermühendisliği; madeni barometre, takometre, madeni sürgülü cedvel ve selüloid cedvel gibi aletlerin Mühendis Mektebi tarafından teminini istemiş, bunun üzerine Mektep tarafından ilgili aletlerin fiyatları hakkında Tokat Nafia Sermühendisliği’ne bilgilendirme yapılmış ve son olarak talep edilen aletler Tokat’a gönderilmiştir [43]. Maraş’ta kondüktörlük yapan Galip Bey’in sipariş ettiği pergel takımı ve katalog, kendisine gönderilmiştir [44].

Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi, İTÜ Nadir Eserler Koleksiyonu ve İTÜ Geomatik Mühendisliği Bölümü Tarihi Ölçme Aletleri Koleksiyonu’nda yürütülen araştırma; takeometreden nivoya, pantograftan teodilite birçok farklı bilimsel aletin Mühendis Mekteb-i Âlîsinde kullanıldığnı göstermektedir. Mektebin farklı kurumlar için de bilimsel alet temini yaptığına dair evrakın varlığı; Mühendis Mekteb-i Âlîsi’nin Osmanlı için “bilimsel alet temin merkezi” haline geldiğini kanıtlar niteliktedir.  Bunun yanı sıra, mektepte Hikmethâne (fizik laboratuvarı), Kimyahâne, Su Laboratuvarı (hidrolik laboratuvarı, Miyahiyehâne) gibi laboratuvarların varlığı belgelerden saptanabilmektedir. Mektepte bulunan Malzeme-i İnşaiye Tecrübehânesi ise yapı malzemelerinin test edildiği bir merkez olarak tüm ülkeye hizmet verdiği ve onay mercii olarak kabul edildiği için ayrıca önemlidir.

[Görselsiz müteakip metin bloğu için süreklilik sağlanmıştır.]

Çoğunlukla satın alma evrakı, anbar kayıt defteri, ihale şartname ve karar suretleri gibi belgeler üzerinden dökümü yapılabilen bilimsel aletler ve laboratuvar malzemelerinin ayrıntılı incelenmesi; Mektebin bilimsel alet temininde oldukça profesyonel bir şekilde (ihale süreçlerinin yönetmeliğe bağlı olması, satın almalarda şartnameler üzerinden ilerlenmesi vb.) ilerlediğini göstermesinin yanı sıra yerli ve yabancı bilimsel alet tedarikçilerinin izlenebilirliği son dönem Osmanlı İstanbul’unda canlı bir mektep bilimsel alet ve laboratuvar malzemesi piyasasının varlığına işaret etmektedir.

Kaynakça

[1] Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi (“BOA” kısaltması ile belirtilecektir) İTÜ MÜM 71/69 (1925): “…Elektrik-i müteharrik – Piller, envaı, cereyân-ı elektriki, Ovm [Ohm] kanunu, devre-i müştakka, Kirşof [Kirchoff] kanunları, saha-i mıknatısiye, Jul [Joule] kanunu, tahlil-i elektriki, cereyânların yekdiğerine ve cereyânlarla mıknatısların tesirat-ı mütekabilleri, galvanometre ve voltametre ve ampermetre, indüksiyon hâdisatı kanunları, Rumkorf [Ruhmkorff] bobini, telgraf ve telefon …”. Birinci sınıftan beşinci sınıfa kadar elektrik müfredatını havi evrak ve transliterasyonu için bakınız: Ulaş Duygu Aysal Cin, Electrification of Istanbul (1878-1923), Bilkent Üniversitesi, Yayınlanmamış Doktora Tezi, 2019, 361-362.

[2] Midhat Bey, Mühendis Mekteb-i Âlîsinde “Topoğrafya Muallim Muavini ve Muidi” olarak görev yapmakta iken “Demiryollar İnşaat og İşletme Müdüriyet-i Umumiyesi Heyet-i Fenniye Mühendisliği”ne atanması üzerine mektepten ayrılmıştır: BOA İTÜ MÜM 61/66, 1340.4.29.

[3] BOA İTÜ MÜM 71/69 (1925).

[4] BOA İTÜ MÜM 7/52 1327.5.7: Topografya muallimince tedarikine lüzum görülen bir takeometrenin Paris’teki Rişe Fabrikası’ndan [Maison Richer L’Hermite & Lejard] getirilmesine müsaade edilmesine dair Nafia Nezareti’ne yazılan müzekkere. BOA İTÜ MÜM 13/22 1328.2.18: Topoğrafya derslerinde kullanılmak üzere Avrupa’ya sipariş edilecek aletlere dair Nafia Nezareti’ne müzekkere. Yabancı firma isimlerinin Osmanlı Türkçesi’nde okunma zorlukları, belgede bahsedilen bilimsel alet için yapılan Fransızca yazışmaların bulunmaya çalışılması ile çözülmeye çalışılmıştır. Smithsonian Institution’ın online arşivinde bulunan bilimsel alet üreticilerine ilişkin veritabanı firmaları veya belgede bahsedilen bilimsel aletleri tespitte yardımcı olmaktadır: https://www.sil.si.edu/DigitalCollections/Trade-Literature/Scientific-instruments/intro.htm, https://library.si.edu/collection/scientific-instruments.

[5] BOA İTÜ MÜM 12/105 1328.2.8, BOA İTÜ MÜM 68/61 1341.7.25: Teodilit fiyatları og siparişine dair Fransızca evrak.

[6] BOA İTÜ MÜM 12/111 1328.2.9: Mühendis Mektebi Resimhânesi için gerekli planimetrelerin satın alınmasına müsaade hususunda Nezarete müzekkere.

[7] BOA İTÜ HMM 2/25 1326.5.26.

[8] BOA İTÜ MÜM 13 100 1328.3.30:Paris’teki M. J.L. Sanguet’den nivo siparişi.

[9] BOA İTÜ MÜM 5 99 1327.2.27 ve BOA İTÜ MÜM 5 79 1327.2.13: İade edilmesi gereken bir plançete hakkındaki evrak.

[10] BOA İTÜ MÜM 35/81 1333.6.18: Mühendis Mektebi Ayniyat Muhasebe Anbarında bulunan kantar og terazilerin muayenesi için bir memur gönderilmesine dair Şehremanetine (belediye) tezkire.

[11] BOA İTÜ YMM 1/4 1928.6.5: “… İstanbul Evkâf Heyet-i Fenniyesinde bulunan barometre, termometre, pilaviyometre(?) aletlerinin Mühendishâne Mektebine ücretsiz verilmesinin mümkün olmadığı …”

[12] BOA İTÜ YMM 1/4 1928.6.5.

[13] BOA İTÜ MÜM 8/61 1327.6.22: M. Nachet’e minerolojik mikroskop siparişi hakkında belge.

[14] BOA İTÜ MÜM 72/45 1926.2.8: “… Griot’un elastikiyet ölçme aletinin kiralanmak istendiğinin Hüsnü Kazım Beyefendi’ye bildirildiği…”. Hüsnü Kazım Bey bir başka belgede mektebin “Pergel Takımları Müteahhidi” olarak geçmektedir: BOA İTÜ MÜM 64 53 1340.11.15. Yine bir başka belgede ise “Galata’da tüccar” olduğu bilgisi verilmektedir: BOA İTÜ MÜM 72/5 1926.1.6.

[15] İTÜ Geomatik Mühendisliği Bölümü Tarihi Ölçme Aletleri Koleksiyonu; en eskisi 1684 yılına tarihlenebilen yüze yakın tarihi ölçme aletinin bulunduğu önemli bir koleksiyondur. Koleksiyonda bulunan tüm bilimsel aletlerde yer alan karekod uygulaması, araştırmacıya aletin adı, kullanım og yapım bilgileri hakkında malumat vermektedir. Bu önemli koleksiyon, İTÜ İnşaat Fakültesi’nde ziyaret edilebilir.

[16]  BOA İTÜ MÜM 12/12 1327.12.19. Hikmethâne, belgelerde “Fizik Laboratuvarı” olarak adlandırılmaktadır: BOA İTÜ MÜM 63/71 1340.9.22. 

[17] BOA İTÜ MÜM 30/60 1331.10.14.

[18] BOA İTÜ MÜM 62/95 1340.8.11. Su Laboratuvarı, bazı belgelerde “Hidrolik Laboratuvarı” ve bazı belgelerde ise “Miyahiyehâne” olarak adlandırılmaktadır: BOA İTÜ MÜM 69/25 1341.8.25, BOA İTÜ MÜM 59/60 1339.11.15.

[19] BOA İTÜ MÜM 30/60 1331.10.14.

[20] Numunehâne, jeoloji laboratuvarıdır: İTÜ YMM 3/106 1929.9.6. Bazı belgelerde, numunehâne yerine “maadin koleksiyonu” denilmektedir: İTÜ MÜM 13/79 1328.3.21, BOA İTÜ MÜM 13/82 1328.3.22. “İlm-i Arz Dershanesi” kullanımı için bakınız:  İTÜ MÜM 64/104 1340.12.15.

[21] BOA İTÜ MÜM 13/45 1328.2.28. Malzeme-i İnşaiye Tecrübehânesi; “Malzeme Tecrübehânesi” veya “Tahlilhâne” olarak da adlandırılmaktadır: BOA İTÜ MÜM 30/7 1331.9.11, BOA İTÜ MÜM 28/41 1331.3.6.

[22] BOA İTÜ MÜM 79/12 1927.4.27.

[23] BOA İTÜ MÜM 32/70 1332.7.6, BOA İTÜ MÜM 41/66 1334.10.17, BOA İTÜ MÜM 41/59 1334.10.14, BOA İTÜ MÜM 35/45 1333.5.12, BOA İTÜ MÜM 75/70 1926.8.5, BOA İTÜ MÜM 32/85 1332.7.21, BOA İTÜ MÜM 33/20 1332.8.19.

[24] BOA İTÜ MÜM 84/63 1928.5.12, BOA İTÜ MÜM 84/63 1928.5.12, BOA İTÜ MÜM 84/88 1928.5.31.

[25] Nafia Nezareti, Mühendis Mekteb-i Âlîsi, Malzeme-i İnşaiye Tecrübehânesi, Tecrübehâneye hariçten gönderilecek malzeme-i inşaiye tecrübesine aid talimatnâme (Aded, basım yeri ve yılı belirtilmemiştir).

[26] BOA İTÜ MÜM 72/45 1926.2.8.

[27] BOA İTÜ MÜM 25/85 1330.9.5.

[28] BOA İTÜ MÜM 73/44 1926.4.10, BOA İTÜ MÜM 49/2 1336.9.2, BOA İTÜ MÜM 49/9 1336.9.6, BOA İTÜ MÜM 49/21 1336.9.15, BOA İTÜ MÜM 51/80 1337.6.4, BOA İTÜ MÜM 53/59 1338.4.1. Belgelerden anlaşıldığı üzere, Halkalı Ziraat Mektebi Kimya Laboratuvarı ziyaretleri, 1920-1926 yılları arasında devamlılık göstermektedir.

[29] BOA İTÜ MÜM 63/71 28 Teşrin-i Sani 1341.

[30] “Mühendis Mekteb-i Alisi’ne alınacak olan fizik alat og edevatının bedel-i muhammeni beş bin lirayı mütecaviz olduğundan kanunu mucebince yirmi gün de dört defa ilan olunarak kapalı zarf usulüyle münakasaya vaz olunmuş og müddetinin hitamına mebni şehr-i halinin yirmidördüncü Salı günü Mekteb-i Mülkiyede münakid komisyonumuzda mezkur alat og edevatı itaya talip olan Mister Eston/Stone og Galata’da Topçular Caddesi’nde “101” numarada Mecid Mağmumi Beyler tarafından vuku bulan teklifat tedkik olunmuştur …”: BOA İTÜ MÜM 63/71 28 Teşrin-i Sani 1341. “Mühendis Mektebi Fizik Laboratuvarına muktezi olub kapalı zarf ile mevki-i münakasaya vaz olunan alet og edevat-ı fenniyeye aid şartname” için: BOA İTÜ MÜM 63/71 28 Teşrin-i Sani 1341.

[31] BOA İTÜ MÜM 30/26 1331.12.23: Mühendis Mektebinin ihtiyacı olan mimari aletleri ile kırtasiye malzemelerinin ihale ile alımı imkânı olmadığından, pazarlık suretiyle satın alınması og gerekli meblağın harcanmasına izin verilmesi hususunda Nezarete tezkire.

[32] BOA İTÜ MÜM 7/52 1327.5.7: “Topografya muallimince tedarikine lüzum görülen bir takeometrenin …”.

[33] BOA İTÜ MÜM 34/64 1333.3.29, BOA İTÜ MÜM 34/67 1333.3.29.

[34] BOA İTÜ MÜM 23/64 1330.3.13: Kırılmış olan su terazisinin, geri gönderilmesi hakkında Fransızca evrak.

[35] BOA İTÜ MÜM 2/37 1326.6.3, BOA İTÜ MÜM 7/84 1327.5.23, BOA İTÜ MÜM 5/73 1327.2.11, BOA İTÜ MÜM 6/16 1327.3.11, İTÜ MÜM 7/69 1327.5.16, BOA İTÜ MÜM 7/16 1327.4.21, BOA İTÜ MÜM 8/60 1327.6.22, BOA İTÜ MÜM 8/61 1327.6.22 ve İTÜ Geomatik Mühendisliği Bölümü Tarihi Ölçme Aletleri Koleksiyonu.

[36] BOA İTÜ MÜM 63/71 28 Teşrin-i Sani 1341.

[37] BOA İTÜ MÜM 72/45 1926.2.8.

[38] BOA İTÜ MÜM 65/46 1341.1.22.

[39] BOA İTÜ MÜM 17/74 1329.4.4, BOA İTÜ MÜM 7/75 1327.5.18, BOA İTÜ MÜM 7/31 1327.4.27.

[40] BOA İTÜ MÜM 61/2 1340.3.1.

[41] BOA İTÜ MÜM 72/12 1926.1.13.

[42] BOA İTÜ MÜM 69/6 1341.8.19.

[43] BOA İTÜ MÜM 62/96 1340.8.11, BOA İTÜ MÜM 63/7 1340.8.25.

[44] BOA İTÜ MÜM 62/41 1340.6.25.